Profesorowie Krzysztof Stopka i Andrzej A. Zięba odznaczeni medalami „Gloria Artis”

19. września 2017 r. w dostojnym gmachu Senatu RP Wicepremier i Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego prof. Piotr Gliński w obecności Marszałka Senatu RP Stanisława Karczewskiego i licznego grona uczestników konferencji naukowej „Ormianie polscy-siedem wieków istnienia”, której współorganizatorem było nasze stowarzyszenie, udekorował członków i działaczy OTK, panów: prof. dr. hab. Krzysztofa Stopkę i dr. hab. Andrzeja A. Ziębę zaszczytnymi medalami „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis”.

21617879_2007627212801435_4481189286599095145_n 21617951_2007627176134772_6022400082515138062_n

Zasługi prof. dr. hab. Krzysztofa Stopki w zakresie działalności kulturalnej i ochrony kultury i dziedzictwa narodowego są nie do przecenienia. Jego autentyczne, społeczne zaangażowanie w instytucjach i przedsięwzięciach oddaje tylko część jego dokonań na tym polu. Jego dbałość o rozwój kultury i ochronę kultury i dziedzictwa narodowego wyraża się wieloma osiągnięciami.

Z inicjatywy prof. Stopki, jako dyrektora Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, powstała pracownia badająca kompleksowo i systematycznie dzieje uczelni i wydająca „Historia et Monumenta Universitatis Jagellonicae” (m.in. nowe edycje statutów uniwersyteckich i sądów rektorskich; rozproszone studia dwóch wybitnych uczonych zajmujących się tą problematyką). Jednocześnie kontynuował on wydawanie kolejnych tomów „Corpus studiosorum et academicorum Universitatis Iagellonicae”, dzieła, które obejmie dane biograficzne tysięcy studentów i pracowników UJ, największej w Polsce, ogólnonarodowej bazy danych o ludziach intelektu, o inteligencji polskiej XIX i XX wieku. Prof. Stopka stworzył też oddział Audiowizualny Archiwum UJ, który nagrywa wywiady z seniorami uczelni.

Działalność wystawienniczą zalicza prof. Stopka do bardzo ważnych czynników współtworzących poczucie wspólnoty uniwersytetu i w związku z tym, w 2005 roku zorganizował wielką wystawę o dobrodziejach i roli ich darów w życiu uczelni. Cztery lata później, prof. Stopka podjął się dużego wyzwania, jakim było stworzenie wystawy w Sachsenhausen na temat losów inteligencji polskiej i czeskiej w pierwszych latach II wojny światowej, pt. „Do piekła Sachsenhausen. Los krakowskich uczonych na początku II wojny światowej”. Wystawę obejrzało ponad 200 tysięcy ludzi, w tym prezydenci obu państw. W 2010 roku część krakowska wystawy prezentowana była w Muzeum Historycznym miasta Krakowa.

Jako dyrektor Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius (od 2012 r.) znacząco ożywił działalność tego ważnego ośrodka kultury.

W 2014 r. prof. Stopka doprowadził do przekazania na rzecz Muzeum UJ niezwykle cennego, XIV-wiecznego eksponatu ofiarowanego przez anonimowego darczyńcę. Marmurowa rzeźba, datowana na 1340 rok, należy do zespołu rzeźb funeralnych profesorów uniwersyteckich, które powstały w Bolonii. Z punktu widzenia historycznego obiekt ten jest nieomal współczesny fundacji Uniwersytetu Krakowskiego powołanego przez króla Kazimierza na wzór uniwersytetu w Bolonii. Rzeźba zdobi dzisiaj wnętrze Librarii Collegium Maius.

Wśród wielu zorganizowanych przez Muzeum i z inicjatywy prof. Stopki wystaw można wymienić „Rzecz o roku 1863. Uniwersytet Jagielloński wobec powstania styczniowego” – pierwszą wystawę monograficzną środowiska akademickiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, którego studenci brali czynny udział w walce zbrojnej, wykazując się determinacją w dążeniu do wyznaczonego celu odzyskania przez Polskę niepodległości. Inną – była wystawa „Dziwne igrzysko losu i przeznaczenia. Żywot Hugona Kołłątaja w odsłonach kilku w 200. rocznicę śmierci pokazany”. Ekspozycja przypominała postać i dokonania reformatora najstarszej polskiej uczelni i jej rektora w latach 1782–1786.

Prof. Stopka był inicjatorem wystawy „Piękno darowane. Dzieła ofiarowane Uniwersytetowi Jagiellońskiemu w zbiorach Collegium Maius”. Główną ideą ekspozycji, zorganizowanej dla uczczenia 650-lecia było zaprezentowanie wybranych obiektów ze zbiorów muzealnych i archiwalnych, obrazujących ideę mecenatu i różnych jego form.

To dzięki inicjatywie profesora, Muzeum wzięło udział w Małopolskich Dniach Dziedzictwa Kulturowego w 2015 roku pokazując krakowianom i turystom specjalnie na ta okazję przygotowany program pt. Był sobie czas.

Prof. Stopka zabiega o jak najszerszy dostęp do kultury. Od 2012 r. wspiera przedsięwzięcie pod nazwą „Dotknij Kultury” organizowane we współpracy z Działem ds. Osób Niepełnosprawnych UJ. Ideą wydarzenia jest udostępnianie zabytkowych obiektów i cennych eksponatów osobom z różnorodnymi niepełnosprawnościami, a przede wszystkim tworzenie adaptacji dzieł sztuki z myślą o osobach niewidomych. Wydarzenie to ma charakter cykliczny i w tym roku odbędzie się jego 6. edycja.

Działalność pozazawodowa prof. Stopki charakteryzuje się dużym, bezinteresownym zaangażowaniem w zachowanie i popularyzowanie wiedzy o kulturze i historii Polski, ze szczególnym uwzględnieniem dziejów polskich Ormian, a także w ochronę ich zabytków materialnych. Do takich zaliczyć należy wszelką merytoryczną i osobistą pomoc przy, zwieńczonych powodzeniem, działaniach podejmowanych na rzecz przekazania w depozyt do Biblioteki Narodowej XII-wiecznego Ewangeliarza ze Skewry, własności Kościoła ormiańskokatolickiego w Polsce.

W 2017 r. prof. Stopka zaangażował się w ratowanie siedmiu płócien z wizerunkami ksień lwowskich benedyktynek ormiańskich (od początku XVII w.). Bez jego pomocy płótna te leżałyby nadal zrolowane, tak jak przywiezione zostały po II wojnie światowej ze Lwowa.

Przyczynił się także do przetrwania obrządku ormiańskiego w Polsce, przyjmując przewodniczenie Komisji ds. Obrządku Ormiańskokatolickiego w Polsce przy Ordynariuszu dla Katolików Obrządku Ormiańskiego, zgłaszając propozycje rozwiązań i podejmując działania, które doprowadziły do stabilizacji sytuacji obrządku i jego pomyślnego działania.

Prof. Stopka wziął w obronę polskie dziedzictwo kulturalne i historyczne na dawnych ziemiach Polski, a obecnej Ukrainie, w formie prezentowanej w różnych miejscach debaty pt. „Ormianie polscy czy ukraińscy? O sposobie pisania historii Ormian na ziemiach dzisiejszej Ukrainy zachodniej”. W szerszej perspektywie jest to odpowiedź na zawłaszczanie polskiej kultury przez ukraińską historiografię.

Kolejnym działaniem w ramach społecznego zaangażowania Profesora jest powołanie i wydawanie pisma „Lehahayer”, pierwszego w dziejach periodyku naukowego poświęconego historii polskich Ormian.

Prof. Stopka w istotny sposób wspiera prace prof. Edwarda Tryjarskiego, jedynego polskiego i jednego z nielcznych na świecie, znawcę tego języka, nad udostępnianiem zabytków języka kipczackiego – martwego języka polskich Ormian, zapisywanego literami ormiańskimi.

Obecnie prof. Stopka zaangażowany jest w powołanie Pracowni Badań nad Dziejami Ormian Polskich w Polskiej Akademii Umiejętności.

To tylko kilka przykładów zasług prof. Krzysztofa Stopki na rzecz ochrony kultury i dziedzictwa narodowego. Jego szczególne zasługi kryją się także, a może przede wszystkim, w podejmowanych przez niego na co dzień działaniach: wytężonych, rzetelnych badaniach naukowych opartych na źródłach historycznych; zamieszczaniu efektów tych cennych badań w obiegu naukowym; przekazywaniu wiedzy i warsztatu historyka młodemu pokoleniu w relacji mistrz-uczeń; organizowaniu i uczestniczeniu w różnych formach dotarcia do zwykłego odbiorcy – w postaci bardzo wielu popularnonaukowych wykładów, referatów, prezentacji, artykułów (drukowanych i publikowanych w internecie), audycji radiowych i filmów dokumentalnych. Dla przykładu, kilka tematów: „Bazylianie ormiańscy i Święte Oblicze”; „Czy Ormianie mogli walczyć pod Grunwaldem”, „Jak Muratowicz polskiego króla u szacha Persji bronił”, „Symeon Lehacy – notatki z podróży polskiego Ormianina”; „650 lat katedry ormiańskiej we Lwowie”; cykl „Porozmawiajmy o Armenii”; „Okoliczności i znaczenie dokumentu z 1367 roku”.

Nader często w działania te prof. Stopka angażuje nie tylko swój czas, swoją wiedzę, ale także własne środki finansowe. Jest człowiekiem niezwykle skromnym i uczynnym – bezimienne cząstki jego dokonań przyczyniają się do tworzenia wielu inicjatyw, których autorami są już inni ludzie, a które nie powstałyby gdyby nie udział w nich prof. Stopki.

Także dr hab. Andrzej Zięba angażuje się w wiele przedsięwzięć kulturalnych i mających na celu ochronę dziedzictwa kulturalnego wieloetnicznej Polski – historycznej i obecnej. Szczególnie interesują go trzy mniejszości narodowe/etniczne: ukraińska, ormiańska i łemkowska. Oto tylko kilka projektów, które zostały przez niego powołane do życia, przeprowadzone i zakończone sukcesem:

  • prowadzenie Ośrodka Kultury Łemkowskiej w Gorlicach – grant realizowany w roku 2013 przez Stowarzyszenie „Ruska Bursa” w Gorlicach,
  • zorganizowanie Biennale Kultury Łemkowskiej/Rusińskiej – grant realizowany w roku 2014 przez Stowarzyszenie Łemków,
  • prowadzenie projektu „Monarchia, wojna, człowiek: codzienne i niecodzienne życie w Galicji w dobie pierwszej wojny światowej” i współredagowanie publikacji o tym samym tytule. Projekt realizowany w 2014 roku przez Komisję Wschodnioeuropejską Polskiej Akademii Umiejętności.

 Był i jest także uczestnikiem projektów, jak np.

  • „Pierwsza wojna światowa na ziemiach polskich. Oczekiwania – doświadczenia – konsekwencje” – projekt realizowany w latach 2014–2018 przez Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki,
  • „Archiwum Stanisława Vincenza (1888–1971)” – projekt realizowany przez Wydział Filologiczny Uniwersytetu Wrocławskiego w latach 2011–2014; publikacja – w druku,
  • „Ormianie na ziemiach Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego od wieku XVI do XVIII” – przygotował merytorycznie mapę, w której zebrano wiele bardzo szczegółowych informacji o miejscowościach związanych z historią Ormian polskich i sześć ręcznie rysowanych map przedstawiających centra 6 starych polskich miast z zaznaczonymi miejscami związanymi z ormiańskimi mieszkańcami tych miast.

 Społecznie organizuje lub współorganizuje fora wymiany myśli – od konferencji naukowych, przez sesje, warsztaty, po uroczystości i spotkania o tematyce przede wszystkim historycznej i etnicznej. Niemal w całości dr hab. Andrzej Zięba przygotował (a jest bardzo sprawnym organizatorem i niezwykle pracowitym człowiekiem) wydarzenia o znakomitej wartości merytorycznej, np.:

  • jako sekretarz Komisji Wschodnioeuropejskiej PAU umożliwił organizację wielkiego międzynarodowego seminarium dotyczącego Rusinów Karpackich w 1991 r. „The Persistance of Regional Cultures”,
  • w 1995 r. był głównym organizatorem konferencji „Łemkowie i współczesne łemkoznawstwo w Polsce”, organizowanej przez Komisję Wschodnioeuropejską PAU, a potem redaktorem tomu pokonferencyjnego o tym samym tytule.
  • był współorganizatorem konferencji w 2009 r. Armenica Cracoviensia i spotkania liderów ormiańskich dla szukania odpowiedzi „Co dalej z Ormianami w Polsce” (stenogram został opublikowany),
  • zorganizował cykl odczytów „Porozmawiajmy o Armenii”, przygotowany wspólnie z prof. Krzysztofem Stopką,
  • zorganizował bogate w wydarzenia uroczystości związane z 100. rocznicą ludobójstwa Ormian „Pamiętamy 1915”, międzynarodowa konferencja „Genocidium – zdarzało się tyle razy, najpierw wobec Ormian” i wystawy twórców ormiańskich w Pałacu Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie,
  • zorganizował 25-lecie istnienia Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego i 35-lecie pierwszego po II wojnie światowej zjazdu polskich Ormian,
  • zorganizował uroczystości 650. rocznicy pierwszego przywileju dla Ormian polskich – w katedrze na Wawelu, przy grobach polskich królów – Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły i w Collegium Maius,
  • zorganizował trzydniowe centralne upamiętnienia łemkowskie wydarzeń z roku 1947: Akcja „Wisła” – Łemkowie 1947–2017, zwłaszcza konferencję naukową pod tym samym tytułem, która odbyła się w Collegium Maius.

Szczególnie zasłużył się dla społeczności łemkowskiej już pod koniec lat 80. XX wieku. Występował na konferencji slawistów amerykańskich w Honolulu (ślad w spisie publikacji) zaznaczając, iż Łemkowie wykształcili i pielęgnują swoją odrębność etniczną. W 2007 r. pisał ekspertyzę tożsamościową z punktu widzenia historyka dotyczącą reprezentacji Łemków w Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Niezwykle cenne są łemkoznawcze publikacje Andrzeja Zięby, zwłaszcza zamieszczane w „Roczniku Ruskiej Bursy”.

Nie do przecenienia jest jego działalność popularyzatorska: popularnonaukowe wykłady także w mniejszych ośrodkach Polski (dostrzega ich wartość), np.: w Kazimierzu Dolnym (podczas Pardes Festival, trzykrotnie), w Myślenicach („Ormianie i orientalizacja, czyli jak handel zmienił kulturę staropolską”), w Wieliczce („Ormiańska geneza pojęcia ludobójstwo czyli o związkach Rafała Lemkina z Ormianami”), w Szreniawie („Gospodarka w Horodence Romaszkanów na tle wielkiej własności ziemskiej Ormian w Galicji”), w audycjach radiowych, ponad 50 biogramów opublikowanych w 4 kalendarzach pt. Portrety polskich Ormian.

W 2017 r. dr hab. Andrzej Zięba zaangażował się w ratowanie siedmiu płócien z wizerunkami ksień lwowskich benedyktynek ormiańskich (od początku XVII w.) – przygotował merytoryczną podstawę, która wykazywała konieczność ratowania obrazów przed dalszą degradacją, kieruje pracami zmierzającymi do poddania portretów konserwacji i udostępnienia ich.

Obecnie dr hab. Andrzej Zięba zaangażowany jest w powołanie Pracowni Badań nad Dziejami Ormian Polskich w Polskiej Akademii Umiejętności.

Prócz wielu przedsięwzięć, które inspirował, ale też przygotowywał i prowadził, dr hab. Andrzej Zięba jest osobą niemal przesadnie skromną, która często przypisuje swoje dokonania swoim współpracownikom. Stąd trudno jest udokumentować w pełni to, czego rzeczywiście dokonał w dziedzinie kultury, ochrony kultury i dziedzictwa narodowego.

W imieniu Zarządu Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego i członków OTK składam Panom Profesorom wyrazy wdzięczności i szczere gratulacje.

p.o. Prezes OTK

Krzysztof Stefanowicz

Podziel się